نمىرسانند » . « 1 » هر چند ما معتقديم غير از اين صحيفه ، كتاب ديگرى از آن حضرت به نام جامعه وجود داشت ، كه يكى از مراجع علمى ائمّهء معصومين عليهم السلام به شمار مىرفت ؛ و در كتاب صحيفه نيز ، احكام فراوانى دربارهء قصاص و ديات وجود داشت ؛ ولى به هر حال ، نقل اين مسأله توسّط بخارى به خوبى مىرساند ، كه آن حضرت صحيفه‌اى داشت كه بخشى از احكام الهى در آن نوشته شده بود . * * * با توجّه به اهتمام اهل بيت عليهم السلام به تدوين كتاب ، شاگردان آن بزرگواران نيز ، كتاب‌هايى در فقه و مسائل شرعى نوشته‌اند . از شاگردان على عليه السلام كه در اين دوره ، دست به تدوين كتاب زده‌اند ، مىتوان از اين افراد نام برد : 1 . ابو رافع صحابى ابو رافع كه غلام آزادشدهء رسول خدا صلى الله عليه و آله و از خاصان امير مؤمنان به شمار مىرود ، كتابى را تدوين كرده به نام السنن و الاحكام و القضايا . « 2 » از اظهارات نجاشى استفاده مىشود كه اين كتاب مشتمل بر ابواب صلاة ، صيام ، حج ، زكات ، و قضاوت‌ها بوده است . 2 . على بن ابو رافع على بن ابو رافع كاتب امير مؤمنان و از بهترين پيروان على عليه السلام بود . وى كتابى را در موضوعات مختلف فقهى ، مانند وضو ، نماز و ساير ابواب فقه تأليف كرد . « 3 » 3 . عبيد الله بن ابو رافع به گفتهء شيخ طوسى ، وى كتابى را دربارهء قضاوت‌هاى امير مؤمنان عليه السلام تأليف كرد . « 4 » 4 . ربيعة بن سميع نجاشى به هنگام ذكر نخستين طبقه از مؤلّفان حديث ، آورده است كه ربيعة بن سميع ، كتابى را از امير مؤمنان عليه السلام دربارهء زكات گاو و شتر و گوسفند ، جمع‌آورى كرده است . « 5 » امامان بزرگوار پس از على عليه السلام تا زمان امام باقر ، تحت فشار و سخت‌گيرى شديد قرار داشتند ؛ از اين رو ، از آنان و اصحابشان ، كتابى در فقه نقل نشده است ؛ هر چند جمعى از ياران آن بزرگواران ، رواياتى را در ارتباط با مسائل فقهى از آنان نقل كرده‌اند . با اين حال از امام سجاد عليه السلام رسالهء حقوق به يادگار مانده است ، كه قسمتى از اين مجموعه ، مرتبط به مسائل فقهى و احكام شرعى است . رسالهء حقوق آن حضرت را كه حسن بن شعبه در تحف العقول آورده است ، دربردارنده حدود پنجاه حق است كه از جمله ، حقوق خدا بر انسان و حقوق انسان بر خويش و حقوق عبادتهايى مانند نماز و روزه و حج بر انسان است .

--> ( 1 ) . صحيح بخارى ، ج 1 ، ص 36 ، باب كتابت علم ، ح 1 . ( 2 ) . رجال نجاشى ، ج 1 ، ص 65 ، شرح حال شماره 1 ؛ اعيان الشيعة ، ج 1 ، ص 123 . ( 3 ) . رجال نجاشى ، ج 1 ، ص 65 ، شرح حال شماره 1 . ( 4 ) . فهرست شيخ طوسى ، شماره 441 . ( 5 ) . فهرست نجاشى ، شماره 2 .